Doanh nghiệp nợ hoặc trốn đóng BHXH khiến người lao động bị ảnh hưởng quyền lợi thì người lao động có thể yêu cầu doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ, khiếu nại hoặc khởi kiện để bảo vệ quyền lợi theo quy định.
Người lao động có thể khởi kiện khi bị mất quyền lợi BHXH do doanh nghiệp nợ đóng không?
Có.
Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người sử dụng lao động có trách nhiệm đăng ký tham gia BHXH bắt buộc cho người lao động, lập hồ sơ để người lao động được hưởng chế độ BHXH và đóng đầy đủ BHXH bắt buộc theo quy định.
Do đó, nếu doanh nghiệp không thực hiện hoặc không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH dẫn đến quyền lợi của người lao động bị ảnh hưởng, doanh nghiệp vẫn phải thực hiện nghĩa vụ đóng theo quy định.
Người lao động có thể yêu cầu doanh nghiệp khắc phục, đồng thời khiếu nại hoặc khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Doanh nghiệp nợ BHXH có phải chịu trách nhiệm gì?
Khi doanh nghiệp không đóng hoặc đóng không đầy đủ BHXH, pháp luật có nhiều biện pháp để buộc doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ.
Tùy tính chất và mức độ vi phạm, doanh nghiệp có thể bị:
Thanh tra, kiểm tra về việc đóng BHXH;
Truy thu số tiền BHXH phải đóng;
Tính tiền chậm đóng theo quy định;
Xử phạt vi phạm hành chính;
Áp dụng biện pháp cưỡng chế;
Trường hợp có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Theo nội dung được hướng dẫn trong bài viết, ngoài việc phải đóng đủ số tiền còn thiếu, người sử dụng lao động còn có thể phải nộp khoản tiền tính theo mức 0,03%/ngày đối với số tiền và thời gian chậm đóng theo quy định.
Nợ đóng BHXH và trốn đóng BHXH có giống nhau không?
Không nên đồng nhất hai trường hợp này.
Nợ hoặc chậm đóng BHXH là việc doanh nghiệp chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng theo thời hạn quy định.
Trong khi đó, trốn đóng BHXH là hành vi có yếu tố gian dối hoặc thủ đoạn nhằm không đóng hoặc không đóng đầy đủ BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động theo các điều kiện mà pháp luật hình sự quy định.
Việc xác định doanh nghiệp có phạm tội trốn đóng hay không phải căn cứ vào đầy đủ các dấu hiệu và điều kiện theo Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015.
Khi nào doanh nghiệp có thể bị truy cứu hình sự về hành vi trốn đóng BHXH?
Theo Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015, người có nghĩa vụ đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động mà gian dối hoặc dùng thủ đoạn khác để không đóng hoặc không đóng đầy đủ từ 06 tháng trở lên có thể bị xử lý hình sự nếu đồng thời đáp ứng các điều kiện luật định.
Ở trường hợp cơ bản, hành vi phải thuộc một trong các trường hợp như:
Trốn đóng từ 50 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng; hoặc
Trốn đóng cho từ 10 đến dưới 50 người lao động;
và đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm.
Các trường hợp nghiêm trọng hơn được xác định dựa trên số tiền trốn đóng, số người lao động bị ảnh hưởng, số lần phạm tội và việc doanh nghiệp không đóng khoản tiền đã thu hoặc khấu trừ của người lao động.
Đối với pháp nhân thương mại, Điều 216 cũng quy định các mức phạt tiền tương ứng với từng trường hợp phạm tội.
Người lao động có thể làm gì khi bị ảnh hưởng quyền lợi BHXH?
Nếu doanh nghiệp nợ hoặc trốn đóng khiến người lao động gặp khó khăn khi giải quyết chế độ BHXH, người lao động có thể thực hiện các bước sau:
1. Yêu cầu doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ
Người lao động có thể yêu cầu doanh nghiệp kiểm tra tình trạng đóng BHXH và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ còn thiếu.
Nên lưu giữ các tài liệu liên quan như:
Hợp đồng lao động;
Bảng lương;
Chứng từ thể hiện tiền BHXH đã bị khấu trừ vào lương;
Thông tin quá trình tham gia BHXH;
Trao đổi với doanh nghiệp về việc đóng BHXH;
Hồ sơ chứng minh quyền lợi BHXH bị ảnh hưởng nếu có.
2. Khiếu nại hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý
Nếu doanh nghiệp không khắc phục, người lao động có thể thực hiện quyền khiếu nại hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xử lý hành vi vi phạm về BHXH.
Tùy từng trường hợp, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng các biện pháp xử lý theo quy định.
3. Khởi kiện tại Tòa án
Người lao động có thể khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi doanh nghiệp không thực hiện nghĩa vụ làm ảnh hưởng đến quyền lợi BHXH.
4. Tố giác nếu có dấu hiệu trốn đóng
Nếu có căn cứ cho rằng doanh nghiệp thực hiện hành vi trốn đóng đáp ứng dấu hiệu của Điều 216 Bộ luật Hình sự, người lao động có thể cung cấp tài liệu, thông tin cho cơ quan có thẩm quyền để xem xét.
Việc có đủ căn cứ xử lý hình sự hay không sẽ do cơ quan có thẩm quyền xác định theo quy định pháp luật.
Người lao động có thể sử dụng sổ BHXH điện tử để hưởng chế độ không?
Có.
Theo Thông tư 09/2026/TT-BTC, người tham gia có thể sử dụng sổ BHXH bản điện tử để giải quyết các chế độ BHXH, BHTN. Sổ có thể được tiếp cận thông qua VNeID mức độ 2, ứng dụng VssID hoặc email theo quy định.
Cơ quan, tổ chức giải quyết chế độ BHXH, BHTN không yêu cầu người tham gia phải cung cấp sổ BHXH bản giấy khi người tham gia nộp sổ BHXH điện tử theo quy định.
Thông tư 09/2026/TT-BTC có hiệu lực từ ngày 03/02/2026.
Lưu ý khi doanh nghiệp nợ đóng BHXH
Người lao động nên chủ động kiểm tra quá trình đóng BHXH của mình thay vì chỉ căn cứ vào bảng lương hoặc thông tin doanh nghiệp cung cấp.
Đặc biệt, nếu phát hiện:
Đã bị khấu trừ tiền BHXH nhưng doanh nghiệp chưa đóng;
Thời gian đóng BHXH trên hệ thống không đầy đủ;
Không được xác nhận thời gian đóng khi nghỉ việc;
Không giải quyết được chế độ do thời gian đóng chưa được ghi nhận;
thì nên nhanh chóng làm việc với doanh nghiệp và cơ quan BHXH để xác định nguyên nhân, số tiền và thời gian còn thiếu.
Tóm lại
Doanh nghiệp có trách nhiệm đóng BHXH bắt buộc cho người lao động theo quy định. Nếu việc doanh nghiệp nợ hoặc vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động, người lao động có thể yêu cầu doanh nghiệp khắc phục, khiếu nại hoặc khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền để bảo vệ quyền lợi của mình.
Trường hợp doanh nghiệp có hành vi trốn đóng với đầy đủ dấu hiệu theo Điều 216 Bộ luật Hình sự, người lao động cũng có thể cung cấp thông tin, tài liệu cho cơ quan có thẩm quyền để xem xét xử lý.
Bên cạnh đó, từ năm 2026, người lao động có thể sử dụng sổ BHXH điện tử để giải quyết các chế độ BHXH, BHTN theo quy định mới.
